Pustak Parichay

जुन्यातले सोने
वैदिक संस्कृतीचे पैलू
लेखक  -चिंतामणी गणेश काशीकर
(टिळक महाराष्ट्न् विद्यापीठ सुवर्णमहोत्सव ग्रंथ ७)
(पुणे -३०, १९७२, किंमत रु.८/-)

या पुस्तकात वेदकाळ, चारही वेदांबद्दल विस्तृत माहिती, वेदकालीन देवता, तऱ्हेतऱ्हेचे यज्ञयाग व ते कसे करावेत त्याची पद्धती, लागणारे साहित्य वगैरेची खूप विस्तृत व वाचनीय माहिती अधिकारवाणीने दिली आहे. त्यावेळचा समाज, त्याची मानसिकता, तत्कालीन चालीरिती, त्यांचे ज्ञान, विश्वाचे कोडे उकलण्याबाबत त्यांची तळमळ हे सारे विषय या ग्रंथात आले आहेत.
तसेच आजही आपल्याला देवप्रिय `सोमरस' याबद्दल कुतुहल आहे. ती माहिती थोडक्यात पुढे देत आहे.
सोमरसासाठी सोमवनस्पती `मूनवत' या पर्वतावरून आणली जात असे. `मूनवत' हे हिमालयातील एखादे पर्वत शिखर असावे. पश्चिमेकडील कुरुपंचाल हा देश संस्कृतीचे माहेर होता. कुरुक्षेत्रापासून उत्तर प्रदेशातील बरेलीपर्यंतच्या भागाला `कुरुपंचाल' म्हणत. याआधीची आर्यांची वस्ती सप्तसिंधू व पंजाब येथे होती. त्याही आधी अफगाणीस्तान हा प्रदेश होता. `मूनवत' पर्वताचा उल्लेख वेदांत येतो. शर्यणावत् नावाचे एक सरोवर कुरुक्षेत्राच्या पश्चिमेस होते व तो परिसर सोम वनस्पतीसाठी प्रसिद्ध होता. अफगाणिस्तानातील स्वात व कुर्रम यांच्या पूर्वेकडे गंगा-यमुना पर्यंतच्या सर्व महत्त्वाच्या नद्यांची नावे वेदांत येतात. अफगाणीस्तानातील एका नदीचे नाव `सरस्वती' आहे. पुढे आर्य भारतात आल्यावर त्यांनी इथल्या एका नदीला `सरस्वती' हे नाव आठवण म्हणून दिले असावे.
`सोम' ही कुठली वनस्पती आहे हे आज सांगता येत  नाही. पण ती एक झुडूप वनस्पती आहे. त्याला `अंशू' म्हणजे कांड्या असत. तिला पाने व फुले नसत. (ही शेरे निवडुंग तर नव्हे? श्री.वैद्य खडीवाले यांनी ही शंका वर्तवली आहे.) सोमाच्या कांड्या लाकडी फळयांवर कुटून जो रस येई त्यात पाणी मिसळल्यावर तो पिंगट पिवळा दिसे. सोमरसपानाने उत्साह येत असे. तो सुरा म्हणजे मद्य नव्हता. तो एक पौष्टिक, उत्साहवर्धक पेयरस होता. सोमवल्ली टवटवीत राहावी म्हणून त्यावर गरम पाणी शिंपडतात. तसेच एका पद्धतीत या कांड्या वरवंट्याने ठेचतात आणि त्यावर गरम पाणी ओततात. पाणी मिसळलेला रस एका माठात साठवतात. दुसऱ्या माठावर लोकरीचे गाळणे घेऊन त्यात तो रस गाळतात. यज्ञाला सोमरसाच्या आहुति देऊन झाल्यावर उरलेल्या सोमरसाचे सेवन करतात.
हे पुस्तक वाचताना काही शब्दांचे अर्थ सापडले तेही पुढे देत आहे.
पस्त्या - प्रापंचिक स्त्री, बाजिन - नासक्या दुधातले पाणी, अकृष्टपच्य - मुद्दाम न पेरता उगवलेले धान्य, कृष्टपच्य - मुद्दाम पेरून उगवलेले धान्य, कृष्टि - जमीन नांगरणारा (शेतकरी),विभीतकवृक्ष - बेहड्याचे झाड, केदार - बागायती खालील जमीन, कुल्या - पाण्याचा पाट, यवांगु - कांजी/पेज, कार्ष्णायस/कृष्णायस - लोखंड
करंभ हा पूषन् देवतेचा भक्ष पदार्थ आहे. यव म्हणजे सातू. ते भाजून त्याचे पीठ दह्यात कालवले म्हणजे त्यास करंभ म्हणतात. पूषन् ही देवता गोरक्षणाशी निगडीत आहे.
अशा विषयांची विस्तृत माहिती या ग्रंथात दिली आहे. जिज्ञासूंनी हे पुस्तक जरूर वाचावे.
-चंद्रकांंत वेलणकर, मालाड (प.), मुंबई मोबा. ९८७००३२९९१